A Masterly Hand / Scientia Artis 9

de functie van hoofdgerecht waar andere schepenbanken van het Overkwartier van Gelder ter hoofdvaart gingen. Hoofdvaart is niet te verwarren met hoger beroep waarbij één der partijen na het uitspreken van het vonnis de zaak bij een ander, hoger gerecht opnieuw aanhangig maakt. Hoofdvaart geschiedde door het gerecht, de schepenbank zelf, omdat hij niet in staat was vonnis te wijzen, bijvoorbeeld wegens de complexiteit van de materie. De schepenen stelden vast dat zij ‘der sake nyet wijs’ waren en gingen om raad bij een ander gerecht, het hoofdgerecht, dat vaak het vonnis ontwierp en aan de raad- plegende schepenen meegaf die het in hun woonplaats uitspraken. Ook de Venlose schepenen gingen ter hoofdvaart naar de schepenen van Roermond, als zij in een proces geen vonnis meenden te kunnen wijz en. 24 Af gezien van de rechtspraak was Venlo ook voor de regeling van interne stedelijke aangele- genheden gericht op Roermond. Zo conformeerde het Venlose stadsbestuur zich in 1367 bij het vaststellen van het gewicht van het brood aan de ­Roermondse prakt ijk. 25 Het onderscheid tussen de steden is nog het sprekendst met behulp van cijfers aan te tonen. Omstreeks 1500 telde Roermond meer dan vijfduizend inwoners, Venlo ongeveer drieduizend vierhonderd, Nijmegen meer dan tien- duizend, Zutphen eveneens ongeveer drieduizend vierhonderd en Arnhem minder dan drieduizend. Al naar gelang de criteria die men hanteert, zou Venlo in elk geval tot de middelgrote middeleeuwse steden gerekend moeten worden en Roermond tot de grote middelgrote, dan wel tot de grote sted en. 26 Nijmegen was veruit de grootste stad in het hertogdom Gelder. De benadering van de grootte van de stad aan de hand van bevolkingscijfers heeft iets­ onzekers, omdat de bevolking achteraf wordt berekend. Het is dan ook zinvol om naar andere criteria te kijken. De middeleeuwse stad Roermond – de stad binnen de singels – bezit een oppervlakte van circa 54 hectare. De binnenstad van Venlo telt ongeveer 20,5 hect are. 27 H et middeleeuwse Roermond was dus twee keer groter dan Venlo. Nijmegen telde veertien stadspoorten, Zutphen twaalf, Roermond negen, Arnhem zeven en Venlo vijf. Het getal der kerken en kapellen kan eveneens een indicatie vormen voor de omvang en welstand van een stad. Roermond telde omstreeks 1550 vier kerken en kapellen en een tiental kloosters en conventen, Venlo naast de parochiekerk vier kloost ers. 28 In het hertogdom Gelder was Nijmegen de eerste stad, daarna kwamen de drie hoofd- steden Roermond, Zutphen en Arnhem, kort daarop gevolgd door Venlo als vijfde stad. Binnen het Overkwartier was Roermond de eerste en Venlo de tweede stad. De overige steden als Geldern, Straelen en Erkelenz volgden op geruime afstand. Pas rond 1900 zou Venlo Roermond voorbijstreven. De bronnen van Roermond en Venlo De Roermondse bronnen worden allereerst gevormd door protocollen van akten van overdracht van onroerend goed, van schuldbekentenissen en ­ volmachten, zijnde rechtshandelingen die ten overstaan van tenminste twee schepenen werden verricht. Het oudste bewaard gebleven protocol omvat de jaren 1485-1491. Het daaropvolgende protocol start pas in 1548 en vormt het begin van een serie die vrijwel ononderbroken tot 1796 doorloo pt. 29 Da arnaast zijn er fragmenten van twee protocollen van processen die tijdens de driemaal