[© KIK-IRPA, Brussels (Belgium), cliché X044236]

Inleiding


[© KIK-IRPA, Brussels (Belgium), cliché X006318]

Sinds een dertigtal jaren gaan er vooral in de Belgische politiek steeds meer stemmen op die de legitimiteit in vraag stellen van wat men bij ons kunstroof noemt en in Frankrijk de verovering van kunstwerken door de Franse revolutionaire troepen in de toenmalige ‘pays belgiques et liégeois’. In de verschillende Belgische parlementen formuleerden volksvertegenwoordigers tal van vragen om de teruggave te eisen van objecten, en in het bijzonder schilderijen, die in beslag werden genomen door de Franse Republiek bij de invasie van ons territorium in 1794.  

In 2015 gaf Staatssecretaris voor Wetenschapsbeleid Elke Sleurs opdracht aan het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) om de balans op de maken van deze revolutionaire inbeslagnames en om de ware toedracht van deze gebeurtenissen toe te lichten in een historisch rapport. Dat werd samengesteld door Pierre-Yves Kairis en op vraag van de staatssecretaris online gepubliceerd: http://www.latribunedelart.com/note-sur-les-tableaux-enleves-a-la-belgique-en-1794-et-restitues-ou-non-en-1815

Deze synthese ging dieper in op de vele misverstanden die rond het onderwerp circuleren, en in het bijzonder op het statuut en de keuze van de objecten die werden meegenomen door de Franse troepen. Daarom vroeg de staatssecretaris aan het KIK om in twee jaar tijd een inventaris op te maken van de schilderijen en beeldhouwwerken die ten tijde van de Revolutie naar Frankrijk werden gebracht.

Het resultaat van dat onderzoek wordt hier voorgesteld in de vorm van een wetenschappelijke inventaris, die echter geen aanzet vormt voor terugvorderingen. Er werd enkel gekeken naar de schilderijen en enkele sculpturen waarvan kan worden aangetoond dat ze naar Frankrijk werden gezonden. De inventaris heeft het mogelijk gemaakt om tal van stadslegendes over de kunstroven voor het licht te houden, waarbij is gebleken dat er vóór de tweede Franse invasie, die volgde op de Slag bij Fleurus van 26 juni 1794, geen systematische inbeslagnames van schilderijen en beeldhouwwerken hebben plaatsgevonden in opdracht van de Staat. De drie zogenaamde ‘agences d’extraction’ die in onze streken actief waren, baseerden zich op de instructies van kunsthandelaar Jean-Baptiste-Pierre Lebrun – een groot kenner van de Vlaamse barokschilderkunst – die zich liet inspireren door de beschrijving van de bekendste kerken in de Nederlanden die Jean-Baptiste Descamps in 1769 had gepubliceerd. De agentschappen namen hun mandaat in recordtempo op: de zeven verzendingen van België naar Parijs vonden alle plaats in de korte periode tussen september 1794 en februari 1795 en later zouden er amper nog objecten volgen. De inhoud van de zeven transporten is goed gedocumenteerd dankzij de processen-verbaal die Jean-Baptiste-Pierre Lebrun opmaakte in het Louvre, waarbij hij doorgaans werd bijgestaan door Athanase Lavallée, secretaris-generaal van het Muséum central des Arts. De ruggengraat van het online repertorium dat we hier aanbieden wordt gevormd door de inventarissen van deze zeven verzendingen. Ze zijn afkomstig van de Archives des Musées nationaux, worden vandaag bewaard in de Archives nationales de France in Pierrefitte-sur-Seine en werden reeds getranscribeerd door Gilberte Émile-Mâle in een standaardwerk: Inventaires et restauration au Louvre de tableaux conquis en Belgique. Septembre 1794-février 1795, Brussel, 1994.

 

De inventarissen van Lebrun werden opgemaakt direct na aankomst van de schilderijen in het Louvre. Het zijn de enige betrouwbare lijsten van de schilderijen en enkele beeldhouwwerken die van ‘België’ naar Frankrijk werden gebracht. Tal van andere geschriften van na de val van het keizerrijk zaaien echter heel wat verwarring. Verschillende kunstwerken die aanvankelijk waren bestemd voor het Muséum de Paris, zijn in werkelijkheid nooit verstuurd. Andere werden later aangeslagen in het vooruitzicht van de lokale muséums die men wilde oprichten in de nieuwe departementen. Al gauw ontstond er een grote verwarring en schreef men de Fransen veel meer inbeslagnames toe dan er eigenlijk zijn geweest.


[© KIK-IRPA, Brussels (Belgium), cliché B095717]

[© KIK-IRPA, Brussels (Belgium), cliché X051371]



De publicatie van Gilberte Émile-Mâle vormde het uitgangspunt voor de inventaris van het KIK. Het was bijzonder verrijkend om het boek te vergelijken met de lijsten van in België geroofde kunstwerken gepubliceerd in het centrale synthesewerk over dit onderwerp: Charles Piot, Rapport à Mr. le Ministre de l’Intérieur sur les tableaux enlevés à la Belgique en 1794 et restitués en 1815, Brussel, 1883. Uit deze vergelijking blijkt dat er van veel minder kunstwerken kan worden aangetoond dat ze effectief naar Frankrijk werden gebracht dan men tot op heden vermoedde. De bronnen waarop Piot zich baseerde zijn immers niet altijd geloofwaardig.


De inventaris wordt hier online aangeboden in de vorm van vijf types van documenten:

  • Notities over schilderijen en sculpturen die in België in beslag werden genomen en met zekerheid naar Frankrijk werden gebracht. Deze notities zijn opgenomen in BALaT, de databank van het KIK.
  • Een Excelbestand met de lijst van de kunstwerken die in Parijs in ontvangst werden genomen, in de volgorde van de inventarissen van Lebrun en afgestemd op de notities in BALaT.
  • Een bibliografie van alle bronnen die in afgekorte vorm worden genoemd in het voorbereidende rapport en vooral in de notities.
  • Excelbestanden waarin de door Gilberte Émile-Mâle geleverde lijsten worden vergeleken met de lijsten die Piot publiceerde.
  • Foto’s van de dossiers in de Archives nationales de France met lijsten van werken die ter plaatse werden opgemaakt na hun inbeslagname in de Oostenrijkse Nederlanden en het prinsbisdom Luik, van de inventarissen van de ontvangst van elk van deze verzendingen naar het Muséum central des Arts en van lijsten van de verzendingen naar de provinciemusea.

Catalogus van de notities (databank)

De in BALaT opgenomen notities dragen een nummer (van 1 tot 173) dat overeenkomt met de volgorde van de objecten in de inventarissen van Lebrun, opgesteld in Parijs bij ontvangst van de werken uit België. Alle geïnventariseerde werken kregen een doorlopende nummering in de volgorde van de zeven verzendingen die in het Louvre werden ontvangen. Aan het einde werden nummers toegevoegd (174 e.v.) voor kunstwerken die met zekerheid naar Frankrijk werden gebracht, zelfs als ze niet voorkomen in de processen-verbaal van Lebrun. 

 

De notities, die zijn gesigneerd, worden voorgesteld volgens de standaarden van het genre: identiteitsfiche, foto (als er geen negatief bestaat in BALaT), historiek, verwijzingen naar archieven, verkorte bibliografische verwijzingen, en commentaren die zo nodig zijn voorzien van noten. Voor alle objecten van het Belgisch cultureel erfgoed in BALaT werden html-links aangemaakt.   

 

De notities kregen een identificatiecode volgens deze normen:

◊          Kunstwerk teruggekeerd naar België, naar de instelling van herkomst

∆          Kunstwerk teruggekeerd naar België, maar niet naar de instelling van herkomst

○          Kunstwerk bewaard in het Musée du Louvre

□          Kunstwerk bewaard in een Frans provinciemuseum

        Kunstwerk bewaard in een Franse kerk

•         Andere

 

 

Overeenstemmingstabel

De lijst met de werken die Lebrun optekende in de zeven inventarissen is opgenomen in een Exceltabel, samen met een verwijzing naar de objectnummers in de BALaT databank.

 

 

Bibliografie

De afgekorte referenties in de notities verwijzen naar de algemene bibliografie, die chronologisch is opgesteld.

 

Excelbestanden Émile-Mâle / Piot

De gegevens die Gilberte Émile-Mâle in 1994 publiceerde over de zeven zendingen van ‘Belgische’ kunstwerken naar Parijs werden vanaf het begin van het project door Beatrijs Wolters van der Wey op gestructureerde wijze opgenomen in zeven Exceltabellen. Vervolgens werden deze gegevens in een tweede tabblad zo veel mogelijk aangevuld met, per kunstwerk, de informatie uit de publicatie van Charles Piot uit 1883. Her en der werden ook elementen toegevoegd – gegevens, bedenkingen, commentaren – die in de eerste maanden van het project gaandeweg naar boven kwamen; ze staan tussen rechte haakjes. De tabellen zijn dus een handig hulpmiddel voor verder onderzoek.

 

Eind november 2016 werd de gegevensinvoer afgerond. Recentere bevindingen, tot in mei 2018, staan dus enkel in de catalogusnotities. De Exceltabellen hernemen dus het basismateriaal, terwijl de meest actuele en volledige informatie in de catalogusnotities staat.

 

 

Foto’s van de dossiers van de Archives nationales de France

 

De lezers krijgen ook het onbewerkte materiaal aangeboden, hoewel het soms weinig of foutief ontgonnen is. Het zal hen in staat stellen om de nodige verificaties uit te voeren. Deze documenten bevatten lijsten die elkaar soms tegenspreken en moeten dus kritisch worden geïnterpreteerd.

 

Toen de Archives des Musées nationaux recentelijk werden overgebracht naar de nieuwe site van de Archives nationales de France in Pierrefitte-sur-Seine, kregen de dossiers een nieuw referentienummer. Om de link te behouden met de vroegere publicaties hebben we ervoor gekozen om in de notities bij het verwijzen naar de Archives des Musées nationaux, de oude referentienummers te gebruiken. De overeenstemmingstabel vindt u hier:

 

Séries

Ancienne cotation

Nouvelle cotation

BB

 

20150157

DD

 

20150162

 

1DD11

20150162/11

 

1DD12

20150162/12

 

1DD17

20150162/17

 

1DD18

20150162/18

 

1DD53

20150162/53

 

1DD56

20150162/56

 

1DD57

20150162/57

MM

 

20150539

 

Comptabilité de l’an III à IV

20150539/1 à 2

P

 

20144790

 

P 4

20144790/17

 

P 10

20144790/91

Z

 

20150044

 

Z 4

20150044/52

 

Z 15

20150044/95

O/3

O/3/1429

/

F/17

F/17/1229

/

F/17/1235

/

F/17/1240/A

/

F/17/1277

/

F/17/1281

/

 

 

Opmerkingen:

  • De datums van de republikeinse kalender worden vergezeld van hun transcriptie volgens de gregoriaanse kalender. Uit gemak worden soms alleen de gregoriaanse datums gegeven.
  • Sinds de museumwet van 2002 is het eigendom van de kunstwerken die de Franse Staat onderbracht in de provinciemusea, overgedragen aan de gemeenten in kwestie. Deze overdracht is impliciet en wordt niet in elke notitie herhaald.

Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_1_septembre_1801.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Amiens.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Angers.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Bordeaux.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Bruxelles.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Caen.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Dijon.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Geneve.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Grenoble.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Le_Mans.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Lille.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Lyon.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Marseille.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Mayence.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Montpellier.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Nancy.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Nantes.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Rennes.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Rouen.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Strasbourg.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Toulouse.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_Tours.pdf
Archives_nationales_de_France_a_Pierrefitte-sur-Seine_Archives_des_musees_nationaux_P10_[Tableaux_dans_ les_departements].pdf

Volgende personen schreven mee aan de notities, onder de leiding van Pierre-Yves Kairis :

 

Aude Briau

Alexandre Dimov

Hélène Dubois

Nathalie Fraquet

Wendy Frère

Arnout Janssens

Pierre-Yves Kairis

Didier Martens

Lieneke Nijkamp

Famke Peters

Laurent Van Elverdinghe

Beatrijs Wolters van der Wey

 

Coördinatie van de redactie: Alexandre Dimov.


Dit werk werd uitgevoerd in samenwerking met het Centrum Rubenianum in Antwerpen en de Groupe d’étude du dix-huitième siècle et des révolutions de l’Université de Liège.

 

Met de steun van het Federaal Wetenschapsbeleid en het Fonds Baillet Latour.


[© KIK-IRPA, Brussels (Belgium), cliché KN001800]

-->