[© KIK-IRPA, Brussels (Belgium), cliché y012382]Aleuna Macarenko, Ronald Van Belle et Dominique Vanwijnsberghe

Inleiding

In augustus 2008 startte de cel Kunsthistorisch onderzoek en inventaris van het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium met een groots project: de reproductie, inventarisatie en digitalisering van de Verzameling Ronald Van Belle. Het gaat om wrijfsels op calqueerpapier van ongeveer zeshonderd middeleeuwse, moderne of neogotische gegraveerde grafmonumenten in steen en/of koper. Deze waardevolle afdrukken werden door de Bruggeling Ronald Van Belle vervaardigd tussen 1973 en 2015 in kerken, kapellen en musea in België, Duitsland, Frankrijk, Nederland, Engeland, Spanje en andere delen van de wereld. Sinds mei 2018 kunnen publiek en vorsers deze verbazingwekkende collectie eindelijk ontdekken aan de hand van zo’n tweeduizend foto’s genomen in de "grote fotostudio" van het KIK.

De vervaardiging van wrijfprenten

Wrijfprenten zijn afdrukken op ware grootte. Ze worden gemaakt door te wrijven met een speciale zwarte was op zeer resistent papier dat over de zerk of op de te calqueren grafplaat wordt gespannen. Zo ontstaat een "negatief" van het gereproduceerde object. Al is deze wrijftechniek tijdrovend, tegenover fotografie heeft ze heeft het voordeel dat ze toegepast kan worden op sterk onderbelichte plaatsen (zoals religieuze gebouwen), op objecten van grote afmetingen (zoals vlakke grafmonumenten, die vaak langer zijn dan twee meter) en ongeacht hun positie (ingewerkt in de vloer of op hoogte, geïntegreerd in het metselwerk). Het eindresultaat garandeert een perfecte leesbaarheid van het monument en is gewoonlijk veel beter dan een foto.

Oorsprong en groei van de Verzameling Van Belle

Bij zijn studie van het kunsterfgoed van de Sint-Jacobskerk in Brugge werd Ronald van Belle geconfronteerd met de moeilijkheid om goede foto's van gegraveerde koperen platen te maken voor publicatie. Hij besprak dit terloops met professor Egied I. Strubbe (1897-1970). Deze vestigde zijn aandacht op wrijfprenten, een techniek die in Engeland al lang succes kende onder de benaming brass rubbing. Het toeval wil dat R. Van Belle kort daarop in de Sint-Salvatorskathedraal kennis maakte met een Engelsman die een koperen grafplaat aan het afwrijven was. De uitleg over deze techniek die daarop volgde was doorslaggevend. De volgende vrijdag nam de Brugse kunsthistoricus de nachtboot Oostende/Dover en vervolgens de trein naar Londen om was en papier aan te kopen in de antiekzaak van John Page-Phillips te Kensington. Page-Phillips was een van de hoofdfiguren van de Monumental Brass Society, een Engelse vereniging die zich toelegt op de reproductie en studie van grafmonumenten gegraveerd op steen of koper. Het klikte onmiddellijk tussen beiden, waarbij een hartelijke vriendschap aanbleef tot de vroegtijdige dood van de Engelse geleerde in 1992.

John Page-Phillips wees Ronald Van Belle op de verwezenlijkingen van de grote historicus James Weale (1832-1917), die in België talrijke wrijfprenten van gegraveerde monumenten had gemaakt. Vele van deze monumenten waren sindsdien verdwenen ten gevolge van oorlog of van de onverschilligheid van de kerkfabrieken. Zo ontstond het idee om het werk van Weale verder te zetten, te beginnen met een volledige inventaris van de gegraveerde monumenten in de bedehuizen en musea van de provincies West- en Oost-Vlaanderen. Dit opzet was zowel dringend als titanisch omdat veel grafzerken, vaak ingebed in buitenmuren, zienderogen aftakelden; andere lagen op de grond of in geïmproviseerde opslagplaatsen, vanwaar ze vaak werden afgevoerd naar het stort. Omwille van zijn drukke beroepsactiviteiten in de privésector, concentreerde Ronald Van Belle zich op de grafzerken en koperen grafplaten in West-Vlaanderen. Hij ging ook Kunstgeschiedenis en Archeologie studeren aan de Vrije Universiteit Brussel (VUB). De grondige herwerking die hij maakte van zijn licentiaatsthesis werd dankzij betoelaging door de Dienst Cultuur van de provincie West-Vlaanderen in 2006 in Brugge gepubliceerd met als titel Vlakke grafmonumenten en memorietaferelen met persoonsafbeeldingen in West-Vlaanderen: een inventaris, funeraire symboliek en overzicht van het kostuum.

Het opzoekingswerk van Ronald Van Belle over de Doornikse grafplaten – die tot voor kort nog als Brugse producties werden beschouwd – en verschillende reizen naar Spanje, gaven aanleiding tot de publicatie van een boek over de Doornikse en Vlaamse grafplaten bewaard in dat land: Laudas Flamencas en Espana / Flemish Brasses in Spain, Bilbao, 2011. De uitgave kon mede tot stand komen door een subsidie van de Spaanse Dienst Cultuur.

Het was duidelijk dat de stad Doornik een van de belangrijkste productiecentra van grafmonumenten van het Westen was geweest, in het bijzonder van gegraveerde grafzerken en grafplaten (zelfs tot in Finland). De productie van de 12de tot de 16de eeuw van gegraveerde Doornikse grafzerken met de figuratie van personen werd dan ook het voorwerp van R. Van Belle’s doctoraatsthesis die in 2012 verdedigd werd aan de Rijksuniversiteit Gent (RUG).

Vermits het steeds moeilijker werd om subsidies te bekomen voor dergelijk sterk gespecialiseerd wetenschappelijk onderzoek, haastte Van Belle zich om zijn monumentale synthese over de nog in België bewaarde koperen grafplaten af te werken. Dankzij de financiële steun van de Dienst Cultuurdienst van de provincie Oost-Vlaanderen werd het boek in 2017 gepubliceerd door de Brugse uitgeverij Van de Wiele, met als titel Corpus laminae. Belgische koperen graf- en gedenkplaten, 1143-1925.

De Verzameling Van Belle is de vrucht van vijfenveertig jaar onderzoek en is de grootste collectie van wrijfsels van gegraveerde grafmonumenten bewaard in België.


Fig. 1. Ronald Van Belle de zerk afwrijvend van de tempelier Étienne de Tilchâtel (†1271), stichter van de tempeliershoeve van Fontenotte (Côte-d’Or) (oktober 2016).




Fig. 2. Basismateriaal voor het vervaardigen van een wrijfprent



Het belang van de Verzameling Van Belle voor (kunst)historische studies


Fig. 3a. Grafplaat van Kateline Daut (†1460), Brugge, Sint-Jacobskerk (foto KIK-IRPA KN005028)

Fig. 3b. Wrijfprent van R. Van Belle (foto KIK-IRPA Y008114)

Naast hun zuiver esthetische kwaliteit vormen wrijfsels een unieke informatiebron voor de studie van de regionale geschiedenis, en meer bepaald voor de familiegeschiedenis van de welgestelde klasse die zich een luxueus gebeeldhouwd of gegraveerd grafteken kon veroorloven. We treffen er mannen en vrouwen aan met macht: abten en abdissen, edellieden, leden van de hogere burgerij – vaak afgebeeld als echtpaar –, soms vergezeld van hun kinderen, of gewoon alleen. Heraldici en specialisten in epigrafie zullen deze wrijfsels met vrucht kunnen raadplegen, net als de geïnteresseerden in de kostuumgeschiedenis, die zowel in het burgerlijk kostuum als de militaire uitrusting hun gading zullen vinden. Ten slotte merken we op dat deze wrijfprenten, die ook perioden omvatten waarvan weinig monumentaal grafisch werk bewaard bleef, een volledig overzicht bieden van de stijlevolutie.

Fig. 3. Op wrijfprenten verkrijgt men een verhoogde leesbaarheid van de graveerde tekening en van de opschriften, die anders vaak onduidelijk zijn voor het blote oog en op foto´s

Bedreigd erfgoed

Belopen door bezoekers van kerken en kapellen, blootgesteld aan regen, zon en vorst, is het duidelijk dat dit erfgoed van steen (en in veel mindere mate dat van koper) bedreigd is. Een kwart van de door Ronald Van Belle afgewreven grafzerken is ondertussen, in een kleine halve eeuw, verdwenen. In vele gevallen zijn de wrijfsels de laatste getuigen van deze monumenten uit ons verleden.

Bewust van de noodzaak om de Verzameling Van Belle ten volste te benutten en toegankelijk te maken voor een groot aantal geïnteresseerden, heeft het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK) zich vanaf augustus 2008 ingezet voor een ambitieus project van reproductie, inventarisatie en digitalisering van deze zeshonderd wrijfsels. Na een grote fotografische campagne - waarbij meer dan tweeduizend foto´s werden genomen met inbegrip van detailopnames - werd begonnen met een studie van de stijl, iconografie en technische aspecten van elk stuk. De fiche van elk object werd aangevuld met een materiële beschrijving, een transcriptie van de epigrafie en een selectieve bibliografie.

Fig. 4. Als het kunstwerk verweerd is of afgesleten en de tekening onduidelijk is en de opschriften moeilijk te lezen, kan het maken van een wrijfsel de aangewezen oplossing zijn. Dit is het geval met de grafzerk van Adriaen Staessins (†1568) en Tanneken Candt, bewaard in de buitengevel van de Sint-Bavokerk te Houtave



Fig. 4a. Staat in 2015 (foto Ronald Van Belle)

Fig. 4b. Wrijfprent van R. Van Belle (foto KIK-IRPA X068169)

Fig. 5. De kerk van Westkapelle werden totaal vernield met de brand van 2013. De grafzerken sprongen stuk door de hitte. Dit was het geval met die van Niclaes de Meulenare (†15[…]) en van Plone Nyt (†1548), waarvan enkel nog als getuigenis bleef een oude opname van het KIK en de wrijfprent van Ronald Van Belle


Fig. 5a. Foto-opname van het KIK van 1944 (foto KIK-IRPA A062131)

Fig. 5b. Staat in mei 2018 (foto Ronald Van Belle)

Fig. 5c: Wrijfprent van R. Van Belle (foto KIK-IRPA X068142)

Sinds mei 2018 kunnen publiek en vorsers deze uitzonderlijke collectie eindelijk ontdekken, via deze link.

Inventaris van de wrijfprenten op BALaT

Wetenschappelijke valorisatie van het project: Aleuna Macarenko in het kader van een overeenkomst met het Fonds Baillet Latour

Fotografie: Marleen Sterckx, met de hulp van de fotografische diensten van het KIK.

Projectcoördinatie: Dominique Vanwijnsberghe.

 

Brussel 2018


-->